Performans Kuramı Nedir?
Yazmaya başlamadan önce şunu belirteyim, benim için her şey bir performans. Kahve alırken kasaya yaklaşırken bir performans sergiliyorum. O kasiyerin “Başka bir şey?” sorusuna verdiğim “Yok, teşekkürler” cevabında bile bir tutum var, bir tempo var. Ama bu yazı performansla ilgili değil, Performans Kuramı üzerine olacak. Hadi gelin, bu “sahnede” sizinle birlikte keşfe çıkalım.
Performans Kuramı: Bir “Sahne”de Nasıl Oynarız?
Bir insanı bir sahnede düşünün. Mümkünse, tiyatro sahnesi olsun, ama hayatımızda bazen kahvaltı masasında bile sahne var. Hani, o ilk uyanıp gözleri sulanmış bir şekilde yatağından kalkarken kendini nasıl hissettiğin var ya, işte o da bir sahne. Sahne dedik ama, buradaki performansın genelde ne kadar başarılı olduğunu bilemiyoruz. İşte, Performans Kuramı da tam burada devreye giriyor.
Sahneye çıktığımızda, genelde bir rol üstleniyoruz. Bu sadece “ben kahve içiyorum” falan değil, o anki duygusal ve sosyal durumumuz da bir gösteri aslında. Her davranışımız, konuşmamız, yüz ifademiz bir tür gösteriye dönüşüyor. Performans kuramı da tam olarak bunun üzerine kurulmuş bir teori. Yani, toplumsal hayatı bir sahne gibi görüp, her birey, tıpkı bir oyuncu gibi, rolünü sergiliyor. Hadi biraz daha açıklayayım.
“Yani, insanlar sürekli olarak bir şeyler mi oynuyor?”
Evet, ama bazen “yavaşla” deyip iç sesinle dalga geçerek. Mesela sen evde tek başına yemek yapıyorsun, ne kadar doğal olduğunu düşünüyorsun ama bıçakları düzgün tutuyorsun, tabakları o kadar güzel yerleştiriyorsun ki, resmen Michelin şef havası veriyorsun. Oysa evde tek başınasın, kimse seni izlemiyor. Ama yine de, o yemek sunumunun “performansı” var, değil mi?
Gündelik Hayatta Performans: Beni Tanıyın, Her Şey Bir Show
Bir de şöyle düşün, ben mesela İzmir’de yaşıyorum. Bu şehri bilirsiniz, hayat çok hızlı, herkes bir şeyler gösteriyor, rol yapıyor. Birçok kişi sabah işine giderken sanki başrol oyuncusuymuş gibi davranıyor. Bir grup insan arasında gülüp eğlenirken, ben de içimden “gerçekten mi?” diye düşünürken, “performans” dediğimiz şey canlanıyor.
Geçen hafta bir kafede oturuyordum. Bir arkadaşım vardı, her zamanki gibi havalı. Yani adam sanki “Hollywood’da bir film çekiyorum” edasıyla, her hareketini büyük bir dikkatle yapıyordu. Gözlüklerini takarken o kadar stil sahibiydi ki, tam da o an, “Bu nasıl bir performans?” diye düşündüm. Çünkü performans kuramı tam olarak burada devreye giriyor; insanlar, toplumsal bağlamda neyin uygun olduğuna göre sürekli olarak bir “rol” oynuyorlar.
Mesela kafedeki garsona bakın:
Garson: “Afedersiniz, size nasıl yardımcı olabilirim?”
Arkadaşım (havalı bir şekilde): “Bir latte alayım, ama biraz daha sıcak olsun.”
Garson: “Tabii efendim, hemen hazırlıyorum.”
Sizce bu diyalog gerçekten o kadar doğal mı? Hayır, değil. Ama işte bu “rol” bizlere normal geliyor. Herkesin oynadığı o küçük rol, birer performansın parçası. Performans kuramı, bu küçük ama önemli sosyal gösterileri anlamamıza yardımcı oluyor.
Performansın İki Yüzü: Rol ve Gerçeklik
Hadi biraz daha derinleşelim. Performans kuramına göre, insan hayatı sürekli bir “role” girme hali. Herkesin oynadığı roller, toplumsal beklentilere, normlara uygun olmak zorunda. Yani mesela, ben bir ofise gitmek zorunda kaldığımda, sabahları uyanıp giyindiğimde “işadamı” rolü oynuyorum. Bazen, kendi kimliğimi bile unutuyorum. Ama sahneye çıktığımda, işte o zaman rolümün gerekliliklerini yerine getirmem bekleniyor.
İç ses:
“Sakın o tişörtü giymek yok! Bugün ‘işadamı’ havası estirmen lazım. O tişörtle hiç havalı olamazsın.”
Sana da olmuştur, değil mi? Gerçekten, bazen rol yapmak o kadar doğal hale geliyor ki, kimse ne zaman gerçek olduğumuzu ve ne zaman rol yaptığımızı bile anlamıyor. Hatta bazen, bu roller o kadar başarılı oluyor ki, bir anda sahnede kaybolup, oyuncu olarak kendimizi buluyoruz.
Performans Kuramı ve Sosyal Etkileşimler
Toplumda birbirimize nasıl davrandığımız da bir tür performans değil mi? Herkesin sürekli bir gösteri peşinde koştuğu bir dünyada, performans kuramı, her anı bir sahne gibi görmemize sebep oluyor. Ama bu tabii ki sadece büyük olaylarla sınırlı değil. Gündelik hayat, adeta bir dizi gibi.
Mesela arkadaşlarla buluştuğunda, sürekli bir espri patlatman lazım, çünkü “komik olmak” senin sosyal rolün. Eğer sessiz kalırsan, o zaman o an sahneden silinmiş gibi oluyorsun. Ama mesela o an gerçekten sessiz kalmak istiyorsun, o zaman da iç sesin devreye giriyor: “Hadi ama, biraz daha performans göster, bir espri patlat!”
Bunu her gün yapıyoruz. İşte Performans Kuramı da tam olarak bu durumu anlatıyor: “Herkes bir rol oynar, ama bu rol bazen o kadar içselleşir ki, kimse ne zaman rol yaptığını bilmez.”
Performansın Arka Planı: Düşünceler ve Beklentiler
Performans kuramı, sadece dışa vurumlarla ilgili değil, içsel bir süreç de içeriyor. Yani, birinin seninle diyalog kurarken gösterdiği davranışlar, o kişinin içsel dünyasındaki düşüncelerle şekillenir. Başka bir deyişle, bazen iç sesimizin ve toplumsal beklentilerin oluşturduğu baskılar, bizim davranışlarımızı belirliyor.
İç ses (yaklaşan bir sosyal etkinlik öncesi):
“Kimse bana gelip ‘Neden sessizsin?’ demesin! Bir espri yap. Lütfen!”
Ama ben içimden de diyorum ki, “Ah, keşke kahvemi yudumlayıp, kimseyle konuşmasam.”
İşte, bu içsel çatışma da Performans Kuramı’nın bir parçası. İnsanlar sürekli toplumsal beklentilere göre hareket ederken, bir yandan da içsel düşünceleriyle bu roller arasında gidip geliyorlar.
Sonuç: Performans Her Yerde
Günlük hayatımızda, iş yerlerinde, evde, arkadaş ortamlarında kısacası her yerde bir performans sergiliyoruz. Toplumun beklentilerine göre rollerimizi oynarken, bazen kendi kimliğimizi kaybedebiliyoruz. Performans Kuramı, aslında bunun üzerine kurulmuş bir düşünce yapısı: İnsanlar, toplumsal normlara göre hareket etmek zorunda olan, sürekli rol yapan varlıklardır.
Yani, ister bir kafede kahve içerken, ister bir iş görüşmesinde, her zaman bir rolü oynuyoruz. Ve bazen, bu roller öyle içselleşiyor ki, kimse ne zaman gerçekten kendisi olduğunu bile bilmiyor. Eğlenceli değil mi? Hadi bakalım, sahnenin tadını çıkarın!