Biyolojik Çeşitlilik Nelerden Oluşur?
Biyolojik çeşitlilik… Şimdi ne anladınız? Büyük ihtimalle aklınızda birkaç ağaç, birkaç hayvan türü ve bir takım daha karmaşık şeyler canlanmıştır. Ama konuya biraz daha derinlemesine bakarsak, aslında biyolojik çeşitlilik sadece doğada gördüğümüz hayvanları, bitkileri veya mikroorganizmaları kapsayan bir şey değil. Bu kavramı anlayabilmek için, hayata biraz daha esprili ve derin bir açıdan bakmak gerek.
Bir gün, İzmir’deki kahve dükkanlarından birinde otururken, arkadaşım Ali bana “Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur?” diye sordu. Benim de içimde her şeyin olayı biraz büyütmek isteyen tarafım devreye girdi ve dedim ki: “Biyolojik çeşitlilik, arkadaşım, aslında bu şehre özgü kadar karmaşık ve eğlenceli bir şeydir.” Ama tabi bunu derken, her şeyi mantıkla birleştirmek isteyen içimdeki mühendis de devreye girdi ve şu soruyu sormadan duramadı: “Peki, Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur sorusunun cevabı sadece hayvanlar ve bitkilerden mi ibaret olmalı?”
Hadi gelin, bu soruyu biraz daha mizahi bir şekilde ele alalım ve biyolojik çeşitliliği sadece doğadaki yaşamla sınırlı tutmamak gerektiğini de görelim.
Biyolojik Çeşitlilik: Doğada Birçok Şey Var, Ama Biz de Varız
“Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur?” sorusunun cevabını, koca bir ekosistem gibi düşünmek gerek. Gündelik yaşamda gözden kaçan şeylerin içinde aslında evrimin ne kadar şaşırtıcı olduğunu görebilirsiniz. Mesela…
Bir gün, Kadıköy’deki vapur iskelesine giderken, önümdeki çocuğun yanındaki kediyle nasıl ilişkide olduğunu gözlemliyordum. Kedi o kadar rahat, o kadar dünyaya barışçıl bakıyordu ki. Sonra çocuk, kediyi biraz daha fazla sevince, kedi uykusuz gözlerle ve sanki “Günümü zehir ettin” diyecek gibi bakarak, adeta ortadan kayboldu. İşte bu, biyolojik çeşitliliğin bir örneği!
Hayvanların davranışları, bitkilerin çevreyle olan ilişkisi, ekosistemlerin sunduğu faydalar ve biz insanları unutmamak gerek. İçimdeki insan böyle hissediyor: “Biyolojik çeşitlilik, gözle görebildiğimizden çok daha fazlasıdır. Sadece neyi göreceğimize karar verirken, doğal dünyanın ne kadar zengin olduğunu anlamalıyız.”
Biyolojik çeşitlilik, sadece bitkiler ve hayvanlardan oluşmaz. Mikroskobik organizmalar da bu çeşitliliğin bir parçasıdır. Doğada her şeyin bir yeri vardır; her bir varlık, kendi içinde bir dengenin ve uyumun parçasıdır. Biyolojik çeşitliliğin bu denklemi de, farklı türlerin ve organizmaların birbirleriyle ilişkilerini içerir.
İçimdeki mühendis ise şöyle diyor: “Her şey, ekosistemdeki çeşitliliği düzenlemek için işliyor. Bitkiler oksijen üretiyor, hayvanlar yer değiştiren tohumları taşıyor, mikroorganizmalar toprağı besliyor. Bu, kusursuz bir doğal mekanizma.”
Biyolojik Çeşitlilik: Hayvanlar, Bitkiler, Mikroorganizmalar ve Benim Gündelik Hayatım
Evet, tamam. Biyolojik çeşitlilik denildiğinde genellikle gözümüzde ormanlar, denizler, çöller, çimenler ve çeşitli türdeki hayvanlar canlanır. Ama burada önemli olan şey şu: Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur sorusu, sadece doğadaki öğelerle değil, bizim günlük yaşamımızla da bağlantılıdır.
Mesela, bu sabah tramvayda otururken önümdeki kadının koyduğu bir tabak çiçekle, hem doğaya olan sevgisini hem de modern dünyanın nasıl doğayı parçalayıp bir nevi evimize taşıdığını gözlemledim. İçimdeki insan bir yanda: “Her şeyin doğal bir yansıması vardı.” diyordu. Ama mühendis olan kısmım da düşündü, “Aaa, o çiçek acaba nereye ait? Hangi ekosistemde büyüdü?” İşte bu da biyolojik çeşitliliğin içinde yer alıyordu. Biz insanların bu ekosistemdeki rolü ne kadar derin olsa da, farkında bile olmadan biyolojik çeşitliliği taşıyor ve yaşam alanlarımıza dahil ediyoruz.
Biyolojik çeşitlilik aslında çok dinamik bir yapıdan oluşuyor. Hem mikroorganizmalar, hem büyük hayvanlar, hem de bitkiler arasında sıkı bir etkileşim vardır. Bunlar, birbirleriyle besin zincirlerini oluşturur ve ekosistemde denge sağlarlar. Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur sorusunun bir diğer cevabı da, bu etkileşimlerden doğar. İşte bu yüzden, bir ormanda bir türün varlığı diğerinin hayatını etkiler. Küçük bir kelebek, bir çiçeğin yaşamını devam ettirmesini sağlarken, bir yırtıcı hayvan, çayırlardaki fazla otları temizler.
Ama mesele sadece bu da değil. Biyolojik çeşitliliği düşündüğümüzde, örneğin İzmir’deki bir sokakta yürürken, farklı sokak kedilerinin hayatta kalabilmek için nasıl birbirlerine strateji geliştirdiğini görüyorsunuz. Kediler arasında öyle ince bir diplomasi vardır ki, içimdeki mühendis buna “sistematik hayatta kalma stratejileri” dese de, içimdeki insan kısmı çok daha farklı düşünür: “Bunlar aslında yaşamak için birbirlerine o kadar bağlılar ki, tam bir toplumsal çeşitlilik örneği sunuyorlar!”
Biyolojik Çeşitliliğin İnsanla Olan İlişkisi: Doğa Bizimle
Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur diye sorarken, bir de insan faktörü var tabii. İnsanlar, doğadaki tüm bu çeşitliliğin parçası olsalar da, bazen doğa ile kurdukları ilişkiyi bozarlar. İnsanların doğal kaynakları tüketmeleri, çevreyi kirletmeleri, türlerin nesli tükenmesine sebep olmaktadır. Ancak burada önemli olan şey, insanın doğadaki çeşitliliği fark etmesi ve buna saygı göstermesidir.
Benim için biyolojik çeşitlilik, hayatın bir bütün olduğuna dair sürekli bir hatırlatmadır. İzmir’de bir kafede, arkadaşım Selin’le çay içerken konu yine doğaya gelmişti. Selin: “Ya, burası o kadar güzel, bu ağaçları seviyorum!” dedi. Ben de, “Ağaçların buradaki yeri çok kritik aslında. Hangi kuşun yuva yapacağını, hangi böceğin burada hayatta kalacağını belirleyen şey ağaçların varlığı.” dedim.
Bu tür basit gözlemler, doğanın ne kadar büyük bir ağ gibi birbirine bağlı olduğunu gösteriyor. Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur? sorusunun cevabı, işte tam da burada, her bir canlı ve bitkinin birbirine bağlı olduğu bu ağda gizlidir.
Sonuç: Biyolojik Çeşitliliği Anlamak
Sonuçta, Biyolojik çeşitlilik nelerden oluşur? sorusunun cevabını sadece doğada gördüğümüz şeylerle değil, bizim gündelik yaşamımıza kattığı anlamlarla da düşünmeliyiz. Her bir hayvan, bitki ve mikroorganizma kendi doğal dünyasında bir dengeyi oluştururken, biz insanlar da bu karmaşık ağın bir parçasıyız.
Doğayla kurduğumuz ilişki, belki de biyolojik çeşitliliği en iyi şekilde anlamamıza yardımcı olacaktır. İçimdeki mühendis, her şeyin bir sistem olduğunu söylüyor. İçimdeki insan ise, her şeyin bir bağ olduğunu hissediyor. Ve her ikisi de bir araya gelerek, biyolojik çeşitliliğin ne kadar değerli bir kavram olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.